نشست تخصصی «جامعهشناسی آثار مستند ناصر تقوایی» در جریان نوزدهمین جشنواره بینالمللی «سینماحقیقت» با حضور جمعی از مدرسان و پژوهشگران دانشگاهی و علاقهمندان به سینما، برگزار شد. این نشست که با هدف تحلیل و بررسی میراث ماندگار ناصر تقوایی، از چهرههای برجسته سینمای ایران، تدارک دیده شده بود، به واکاوی دقیق رویکرد او در ثبت آئینها، هویتها و حقایق اجتماعی پرداخت.
این برنامه که روز شنبه ۲۲ آذرماه در پردیس سینمایی ملت به میزبانی امیرکاظمیاصل برگزار شد، با معرفی ناصر تقوایی آغاز شد. کاظمیاصل به سابقه درخشان تقوایی در عکاسی و شاگردی او نزد ابراهیم گلستان اشاره کرد و یادآور شد که این هنرمند بزرگ فعالیت مستندسازی خود را در سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران آغاز کرد و آثاری بیبدیل در تاریخ سینمای مستند ایران به ثبت رساند.
نگاه انسانشناسانه به سینمای مستند ناصر تقوایی
مهرداد عربستانی، مدرس دانشگاه و از سخنرانان این نشست، با تأکید بر قابلیت تحلیل انسانشناسانه آثار ناصر تقوایی، او را دارای بصیرتی عمیق و نگاهی ریزبینانه به جامعه دانست. به گفته عربستانی، مستندهای ناصر تقوایی را میتوان در سه دسته کلی طبقهبندی کرد که هر یک جلوهای از نگاه منحصربهفرد او را به نمایش میگذارند:
مردمنگاری (اتنوگرافی): آثاری که به پدیدهها از منظر معنا و تفسیری که برای مردم دارند، میپردازند و سعی در درک مفهوم رفتارها و مناسک در نگاه عامه مردم دارند.
تحلیل جامعهشناختی: فیلمهایی که بستر اجتماعی را کانون توجه قرار داده و با رویکردی جامعهشناسانه، مناسک و رفتارها را تحلیل و تبیین میکنند.
زندگی روزمره: آثاری که با نگاهی کاملاً اجتماعی، به روایت بخشهایی از زندگی عادی و روزمره میپردازند و از بینش ویژهای برخوردارند.
عربستانی همچنین به ویژگی ایجاز و اختصار در آثار تقوایی اشاره کرد و بیان داشت که فیلمهای او در زمانی کوتاه، پژوهشهای مردمنگارانه عمیقی را به مخاطب ارائه میدهند.
عمق معنا و درام در روایتهای مستند ناصر تقوایی
یکی از ابعاد کلیدی مورد بحث در این نشست، جستجوی معنا و نقش روایت در آثار ناصر تقوایی بود. عربستانی توضیح داد که تقوایی برای کشف معنا، از نریشنهای طولانی و دقیقی بهره میبرد که مفاهیم انتزاعی را که صرفاً با تصویر قابل انتقال نیستند، به مخاطب منتقل میکند. این نریشنها، داستان و مفهوم را به شیوهای دراماتیک برای مخاطب روشن میسازند.
مهناز رونقی، دیگر سخنران نشست، با اشاره به جمله معروف ناصر تقوایی مبنی بر اینکه «فیلمهای غلطی که حرفی برای گفتن دارند، بهتر از فیلمهای خوبی هستند که حرفی برای گفتن ندارند»، اظهار داشت که آثار داستانی و مستند تقوایی به واسطه فکر عمیق، ذهن پیچیده و بیان غنی، از بسیاری آثار دیگر متمایز میشوند. او سینمای مستند تقوایی را «دراماتیکترین شکل سینمای مستند» خواند که از گزارشگری صرف فراتر رفته و به روایتگری ناب میرسد.
پیوند ناگسستنی مستند و سینمای داستانی در آثار ناصر تقوایی
یکی از نکات مهمی که در این نشست مورد تأکید قرار گرفت، ارتباط ارگانیک میان آثار مستند و داستانی ناصر تقوایی بود. مهناز رونقی معتقد بود که «اگر تقوایی مستند نمیساخت، فیلمهای داستانیاش به این پختگی نمیرسیدند.» این پیوند عمیق نشان میدهد که تجربه و دانش او در مستندسازی، زیربنای مستحکمی برای خلق جهانبینی و فرم خاص او در سینمای داستانی بوده است.
مهرداد عربستانی نیز با تأیید این همبستگی، به حضور نگاه مؤلف و گاه مداخله آگاهانه در برخی صحنههای مستندهای تقوایی اشاره کرد. با این حال، او تأکید کرد که حتی با این مداخلات، «حقیقتی از دل واقعیت بیرون کشیده میشود.» به گفته وی، ناصر تقوایی از لایههای سطحی عبور کرده و به انگیزههای پنهان انسانها میپردازد؛ انگیزههایی که گاه خود افراد نیز از آنها آگاه نیستند و این وجهی از حقیقت در آثار او را تشکیل میدهد. منطق پنهان و کشف انگیزههای انسانی، از ویژگیهای شاخص مستندهای تقوایی است.
«باد جن»؛ سند بیبدیل فرهنگ جنوب در سینمای ناصر تقوایی
بحث «مستندهای جنوب» بخش قابل توجهی از این نشست را به خود اختصاص داد. عربستانی بیان کرد که جنوبی بودن ناصر تقوایی بیتأثیر در آثار او نیست؛ او رکود و سکون زندگی در جنوب را به تصویر میکشد و پدیدههایی را نمایش میدهد که از دل این سکون برمیخیزند. تعارض میان سکون و شور مناسک، شاخصه اصلی این آثار است.
مهناز رونقی نیز با تشریح «حقیقت جنوب» در آثار ناصر تقوایی، آن را فضایی وهمآلود، تلخ اما شاعرانه توصیف کرد. او مستند «باد جن» را یک اثر جهانشمول از نظر ساختار و محتوا دانست که حتی پس از گذشت نیم قرن، همچنان تازگی و کارایی دارد. در این فیلم، کسانی که معمولاً در حاشیه جامعه قرار دارند، به مرکز توجه میآیند و نگاه اجتماعی و انتقادی در باورهای به تصویر کشیده شده در آن، کاملاً مشهود است.
رونقی «باد جن» را یکی از جدیترین اسناد مستند درباره فرهنگ عامه دانست و اشاره کرد که جنوب ایران واجد نوعی رئالیسم جادویی است که این قصهها و مناسک بخشی از فرهنگ مردم آن منطقه را تشکیل میدهند. او همچنین به نقش صدای احمد شاملو، قاببندیهای هنرمندانه و استفاده مؤثر از موسیقی و سکوت در این اثر اشاره کرد که همگی در خدمت فضاسازی و انتقال نگاه انتقادی فرهنگی و اجتماعی ناصر تقوایی قرار دارند.
این نشست تخصصی در چهارمین روز از نوزدهمین جشنواره بینالمللی «سینماحقیقت» که به دبیری محمد حمیدیمقدم از ۱۹ تا ۲۵ آذرماه در پردیس سینمایی ملت در حال برگزاری است، برگزار شد و بار دیگر اهمیت و عمق آثار ناصر تقوایی را در سینمای مستند ایران یادآور شد.
مطالب مرتبط
- دوره تخصصی تدبر در قرآن کریم، افقهای تازهای بر فهم معارف الهی در قروه گشود
- حسین سهیلی زاده پس از هشت سال دوری از تلویزیون، با «سریال روزی روزگاری آبادی» قصهای تازه روایت میکند
- ۹۳ اثر پژوهشی برتر در شانزدهمین جشنواره علامه حلی قم معرفی شدند
- برنامههای فرهنگی و تبلیغی فاطمیه در رودان با موفقیت و مشارکت گسترده مردم به اجرا درآمد
سلام، من رضا معنوی هستم؛ ۳۹ ساله و عضو تیم مجله خبری ارتباط ما. سالهاست در حوزه رسانه فعالیت میکنم و تلاش میکنم خبرها را شفاف، سریع و قابل اعتماد در اختیار شما قرار دهم
