تهران – کتاب «ایران و توران: از عهد ایرانشهری تا روزگار صفوی»، اثری پژوهشی از حبیبالله اسماعیلی، به تازگی منتشر شده که به بازشناسی تاریخی و تحلیل عمیق مفهوم دوگانه ایران و توران میپردازد. این اثر چالشهای تاریخی و فرهنگی ایرانیان در برابر مهاجمان شرقی را از دوران اساطیری تا ظهور صفویان واکاوی میکند و اهمیت مرزهای شرقی و نقش این دوگانه در شکلگیری هویت ملی را به تصویر میکشد.
دوگانه ایران و توران، که ریشههایی عمیق در اساطیر و تاریخ ایران زمین دارد، همواره آینهای تمامنما از موقعیت تاریخی و جغرافیایی ایرانیان در قبال تحولات شرق سرحداتشان بوده است. ورود، هجوم یا مهاجرت اقوام گوناگون از سرزمینهای شرقی، داستانی پرتکرار برای مردمان ساکن این نواحی به شمار میرود. حبیبالله اسماعیلی در کتاب ارزشمند خود، «ایران و توران: از عهد ایرانشهری تا روزگار صفوی»، حاصل پژوهشی چندساله را در اختیار علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ ایران قرار داده است. این کتاب، نه تنها به بررسی ریشههای اساطیری و تاریخی این دوگانه میپردازد، بلکه تعاملات پیچیده فرهنگی، سیاسی و نظامی میان ایران و توران را از دوران باستان تا عصر صفوی مورد کاوش قرار میدهد و توران را به عنوان منطقهای وسیع در آسیای میانه، از ماوراءالنهر تا دریاچه آرال، تعریف میکند.
ایران و توران: کاوشی عمیق در ریشههای یک دوگانه تاریخی
کتاب با پرسشی بنیادین و ساده آغاز میشود: "ایران کجاست؟" پاسخی که به این پرسش داده میشود، بستری برای یک پژوهش تاریخی-فرهنگی گسترده و چندفصلی فراهم میآورد که به بررسی مفصل رابطه ایران و توران در طول تاریخ میپردازد. اسماعیلی نشان میدهد که چگونه مفهوم ایران و توران فراتر از یک تقسیمبندی جغرافیایی، به یک دوگانه هویتی و سیاسی تبدیل شده است. وی با رویکردی تحلیلی، نحوه کاربرد این تعریف در عرصه قدرت، سیاست و اجتماع را مورد ارزیابی قرار میدهد.
جیحون، مرز اساطیری ایران و توران: از ایرانویج تا ایرانشهر
فصل نخست کتاب به ریشههای اساطیری و باستانی دوگانه ایران و توران میپردازد. از ستیز فرزندان فریدون که نماد ناهمسازی این دو سرزمین است، آغاز کرده و به اهمیت رود جیحون به عنوان یک مرز اساطیری اشاره میکند. نگارنده با بررسی مأثورات اوستایی، خداینامکها، روایات پهلوانی شاهنامه فردوسی و نشانههای باستانشناختی هخامنشیان، نبردهای پارتیان و اشکانیان با سکاها را تحلیل میکند. این فصل به این نکته تاکید دارد که هجومهای خونین کوچنشینان به سکونتگاههای یکجانشینان ایرانی در شرق، پایه و اساس شکلگیری این دوگانه بوده است. بسامد بالای نامهای «ایران» و «توران» در شاهنامه فردوسی (به ترتیب حدود ۱۳۰۰ و ۴۰۰ بار)، گواه اهمیت این دوگانه در حافظه ملی و تاریخی ایرانیان است.
بازآرایی مفهوم ایران و توران پس از ساسانیان و در دوران اسلامی
پس از فروپاشی ساسانیان و هجوم تازیان، شکوه «ایرانشهر» اگرچه به محاق رفت، اما هرگز از حافظه تاریخی ایرانیان پاک نشد. فصل دوم کتاب به تکاپوهای ایرانیان برای بازآرایی سنتهای ایرانشهری، آیینهای جمعی و سنتهای شفاهی میپردازد. این بازآفرینی در قالب تاریخنگاری ایرانمحور و بازتاب دوگانه ایران و توران در منابع تاریخی حوزه غربی (عراق) و شرقی (خراسان) ایران آشکار میشود. نویسنده با بررسی آثار مهمی چون «نهایه الأرب فی اخبار الفرس والعرب»، «تاریخ طبری» و «شاهنامه ثعالبی»، نحوه تثبیت و بازتولید این دوگانه در دوران سامانیان، غزنویان و ایلخانان را تبیین میکند و به چگونگی تبدیل سلطان محمود غزنوی به "پادشاه ایران و توران" اشاره دارد.
نوزایی هویت ایرانی در برابر تهاجمات: نقش دوگانه ایران و توران
هجوم مغولان در سده هفتم هجری، ضرباتی سهمگین بر پیکر تمدن ایرانی وارد آورد، اما به رغم نتایج فاجعهبار آن، سقوط خلافت عباسیان فرصتی تاریخی برای بروز هویت ایرانیت فراهم کرد. فصل سوم کتاب نشان میدهد که چگونه مغولان در دوران ایلخانی با تکیه بر سنت دیوانسالاری ایرانی، نظم و امنیت نسبی را برقرار کردند و این زمینه را برای نوزایی ایرانیت در عصر صفویان آماده ساخت. این بخش به تفصیل به کیستی ایران و توران در عهد ایلخانان و تیموریان میپردازد و توران را به مثابه «دیگری» در تصور ایرانیان آن زمان تحلیل میکند.
صفویان و تثبیت دوگانه ایران و توران: از تقابل مذهبی تا نبردهای مرزی
فصل چهارم کتاب نقطه اوج بحث است که به برآمدن ققنوس هویت ایرانی در دوران صفویه میپردازد. پس از مرگ تیمور، خلأ قدرت و ضعف جانشینان او در خراسان و ماوراءالنهر، زمینه را برای پیشروی اوزبکان فراهم کرد. همزمان، شاه اسماعیل صفوی در غرب ایران به قدرت رسید و با بهرهگیری از گرایشهای شیعی و پیوند آن با تصوف، در برابر اتحاد سنیان اوزبک و عثمانی قد علم کرد.
این بخش به خوبی توضیح میدهد که چگونه حاکمان صفوی با تکیه بر دو بال «ایرانیت» و «اسلامیت شیعی»، توانستند در برابر چالشهای بیرونی مقاومت کنند. درگیریهای صدساله اوزبکان با ایرانیان، یادآور همان الگوی کهن حمله تورانیان به ایران بود و موجب شد صفویان به نشانگان هویت ایرانی مانند نوروز، زبان فارسی و میراث ائمه شیعه (علیهمالسلام) برای مقابله با این هجمهها تکیه کنند. این عوامل درهمتنیده، سکویی قدرتمند برای صفویان ایجاد کرد تا بتوانند آرامش و اقتدار را به سرزمین ایران بازگردانند.
پیامدهای قدرتگیری شیبانیان و بازتعریف دوگانه ایران و توران
فصلهای پنجم و ششم کتاب به قدرتگیری شیبانیان در ماوراءالنهر و پیامدهای آن بر دوگانه ایران و توران میپردازد. شیبانیان که خود را وارث چنگیز و تیمور میدانستند، با تکیه بر مذهب تسنن حنفی و تحریک علمای فراری از ایران، خراسان را هدف حملات خود قرار دادند. این حملات، علاوه بر انگیزههای اقتصادی و کمبود منابع در ماوراءالنهر، با تصور برقراری مجدد مذهب رسمی سنی در ایران همراه بود.
نبردهای سرنوشتساز میان ایرانیان و اوزبکان در مرو، جام و رباط پریان، به مثابه نبردهای ایدئولوژیک و عقیدتی تصویر میشود که دوگانه ایران و توران را به نمادی از «خود» و «دیگری» تبدیل کرد. این نبردها در پرتو کهنالگوی ایرانشهری بازنمایی شدند و حتی در متونی چون «شاهاسماعیلنامه» نیز انعکاس یافتند.
کتاب «ایران و توران» در مجموع، رویدادهای اساطیری و تاریخی مانند جنگهای ایران و توران، نقش شخصیتهایی چون افراسیاب و رستم، و پیمانهای تاریخی میان دو طرف را بررسی کرده و تأثیرات این دوگانگی را بر ادبیات، سیاست و فرهنگ ایران تا دوره صفوی نشان میدهد. این اثر با زبانی تخصصی و تاریخی، فهم عمیقتری از دوگانه پرمناقشه و پرمعنای ایران و توران در طول سدهها ارائه میدهد و بیشک یکی از منابع معتبر در این حوزه به شمار میآید.
منابع کلیدی پژوهش «ایران و توران»:
منابع پیشاصفوی: اوستا، شاهنامه فردوسی، نهایه الارب فی اخبار الفرس والعرب، تاریخ طبری، مروج الذهب، طبقات ناصری، نظام التواریخ، مطلع السعدین و مجمع البحرین، ظفرنامه.
منابع دوره صفویان: حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، فتوحات شاهی امینی هروی، لب التواریخ، جهانگشای خاقان، احسن التواریخ، عالم آرای شاه طهماسب، تاریخ ایلچی نظام شاه، خلاصه التواریخ، روضه الصفویه، عالم آرای عباسی.
منابع فرارود: مهمان نامه بخارا، سلوک الملوک، شیبانی نامه شادی، مثنوی شیبانینامه، تاریخ رشیدی، تاریخ ابوالخیر خانی، مسخر البلاد، تذکره مقیم خانی، شرفنامه شاهی، تاریخ راقم.
متون ادبی و اسناد: همایوننامه زجاجی، شهنامه چنگیزی، ظفرنامه مستوفی، شهنشاهنامه تبریزی، غازاننامه، منشات السلاطین.
مطالب مرتبط
- معاون علمی رئیسجمهور بر نقش کلیدی پردیس رضوی پارک فاوا در توسعه اقتصاد دانشبنیان تاکید کرد
- نیروی زمینی سپاه، رزمایش ضد تروریسم سهند ۲۰۲۵ سازمان شانگهای را در آذربایجان شرقی میزبانی میکند
- ادارهکل هنرهای تجسمی فعالیتهای غیرتخصصی نگارخانهها را خط قرمز اعلام کرد
- ایران میزبان اولین نمایشگاه بینالمللی هوش مصنوعی میشود: گامی بلند در مسیر نوآوری فناورانه
سلام، من رضا معنوی هستم؛ ۳۹ ساله و عضو تیم مجله خبری ارتباط ما. سالهاست در حوزه رسانه فعالیت میکنم و تلاش میکنم خبرها را شفاف، سریع و قابل اعتماد در اختیار شما قرار دهم
